Lingkungan Sekolah

Sengkalan

Saka Wikipédia Jawa, bauwarna bébas abasa Jawa

Candrasangkala (aksara Jawa: ꦕꦺꦴꦤ꧀ꦢꦿꦱꦁꦏꦭ) utawa Sengkalan' (aksara Jawa: ꦱꦼꦁꦏꦭꦤ꧀) iku cara nulis taun sing disandhi nganggo ukara. Sengkalan punika kadadosan saking tembung saka+kala+an, lajeng mungel sangkalan; wusananipun luluh dados sengkalan.^[1] Panulisan titi mangsa iki asring kagunakaké ing Sastra Jawa Kuna lan Tengahan. Cara macané kanthi diwalik. Tuladha: Sirna ilang krětaning bumi, yèn diterjemahaké dadi angka 0, 0, 4, 1. Diwalik banjur dadi 1400. Tembung “sengkalan”, asalé saka tembung “saka” lan “kala”. Saka utawa çaka iku jenengé bangsa Indhu, kala utawa kala ateges wektu. Sakakala ya iku kalané ana ratu golongan çaka kang jumeneng nata ing tanah Indhu sisih kidul, lan wektu iku wiwitané taun saka, ya iku taun 1 utawa taun 78 Masèhi. Mungguh kang dikarepaké “sengkalan”, ya iku unèn-unèn sing duwé teges angkaning taun. Ing jaman biyèn sing kanggo pétungan ing Tanah Jawa iku taun Saka. Nanging saiki ana sing migunakaké taun rembulan utawa taun candra, ya iku pétungan sing sasiné manut lakuning rembulan, diarani: “Candrasengkala”. Sengkala kang adhedhasar taun srengéngé, banjur diarani: “Suryasengkala”

Isi

• 1 Werna-warna sengkalan
  • 1.1 Miturut wujudé
  • 1.2 Miturut jinisé
• 2 Tembung lan watek wantuné
  • 2.1 Carané Gawe Sengkalan
  • 2.2 Carané Maca Sengkalan
• 3 Pranala njaba

Werna-warna sengkalan

Miturut wujudé

Miturut wujudé, sengkalan iku ana rong warna ya iku:

• Suryasengkala; ya iku sengkalan kanggo nengeri taun surya.
• Candrasengkala; ya iku sengkalan kanggo nengeri taun candra.

Miturut jinisé

Miturut jinisé sengkalan dipérang dadi telu, ya iku:

• Sengkalan lamba, ya iku sengkalan sing migunakaké tembung-tembung sing prasaja. Tuladha: Buta (5) lima (5) naga (8) siji (1), dadi angkané 5581 lan tegesé taun 1855.
• Sengkalan miring, ya iku sengkalan sing migunakaké tembung-tembung miring saka watek sengkalan lamba. Tuladha: Lungiding Wasita Ambuka Bawana (1975).
  • Tembung "lungid" maknané "landhep", sing dikarepaké landheping "gaman". Gaman duwé watek 5.
  • Tembung "wasita" maknané "pitutur jati", pitutur iku ana gegayutané karo resi, wiku utawa pandhita sing nduwé watek 7.
  • Tembung "Ambuka", sing dikarepaké "lawang" utawa "gapura" sing nduwé watek 9.
  • Tembung "Bawana", sing dikarepaké "bumi" sing nduwé watek 1.
• Sengkalan memet, ya iku sengkalan sing digawé ora nganggo ukra nanging awujud gambar, reca, candhi, gedhong lan sapanunggalané. Tuladha: Dik (buta) gajah tinunggangan jalma, maknané 1785 (buta=5, gajah=8, tinunggangan=7, jalma=1).

Tembung lan watek wantuné

1. Tembung sing duwé watek 1 ya iku:

Tunggal

Siji

Nyawiji

Gusti

Sujanma

Jalma

Wong

Semèdi

Nabi

Rupa

Maha

Iku (tegese: buntut)

Rat

Jagad

Bumi

Bawana

Surya

Candra

Kartika

Urip

Wani

Putra

Tyas

Kalbu

Wardaya

Raja

Ratu

Narpa

darani

jana

janma

2. Tembung sing duwé watek 2 ya iku:

Kalih	Dwi	Asta	Nembah	Nyembah
Nétra	Caksu	Soca	Pandulu	Tingal	Paningal	Kembar	Myat	Swiwi	Peksi
Paksi	paksa (tegese: swiwi)	Sikara	Dresthi	Kanthi
Apasang	Sungu	Talingan
Karna	karni	kuping
drasthi	drêsthi	drêstha	mata	locana
danta	untu	gadhing
buja	lêngên	tangan
carana	sikil	yama	paro	kêmbar

3. Tembung sing duwé watek 3 ya iku;

Tiga	Tri	Bahni	Geni	Agni
Ujwala	Murub	Urub	Dahana	Payudhan
Yudha	Perang	Kaya (tegese: awak)	Kadya	Kadi
Bentèr	Kawruh	Guna	Wédha	Naut
Teken	Pawaka	Rananggana	Brama
huti	kurban	sajèn	jata	jwalana

4. Tembung sing duwé watek 4 ya iku:

Papat	Pat	Catur	Wahana	Warih
Dadya	Kéblat	Suci	Wening	Nadi
Toya	Jaladri	Samodra	Tasik	Sindu
Marta	Karta	Masuh	Segara	Gambiralaya

5. Tembung sing duwé watek 5 ya iku;

Lima	Gangsal	Panca	Pandawa	Wisik
Gati	Indriya	Parastra	Gaman	Panah
Pusaka	Lungid	Landhep	Guling	Diyu
Dik	Buta	Yaksa	Raseksa	Raseksi
Wil	Galak	Tata	Maruta	Bayu
Samirana	Angin	Marga	pawana	danawa
gata	gati	harsaya	bungah	sênêng
hru	panah	indriya	ati	karêp
tata (tatagata)

6. Tembung sing duwé watek 6 ya iku:

Nem	Sad	Rasa	Hartati	Sarkara
Tikta	Obah	Oyag	Kayu	Wreksa
Prabatang	Lindhu	Mangsa	Naya	Wayang
Ilat	rêtu	tikta	pêru
kasaya	gurih	lawana	uyah	asin
lêgi	lêngka	pait	masa	sasi

7. Tembung sing duwé watek 7 ya iku:

Pitu	Sapta	Prawata	Giri	Arga
Gunung	Acala	Pandhita	Resi	Wiku
Sogata	Swara	Dwija	Wulang	Mulang
Weling	Wasita	Tunggang	Titihan	Titih
Turangga	Aswa	Kuda	Jaran	Sabda	arditi
biksu	biksuka	hangsa
yati
Muni

8. Tembung sing duwé watek 8 ya iku:

Wolu	Astha	Basu	Basuki	Slira
Murti	Bujangga	Pujangga	Manggala	Taksaka
Ula	Naga	Sarpa	Sawer	Dwipa
Bajul	Liman	Dwipangga	Èsthi	Gajah
Dirada	Kunjara	Tanu	Madya
hasti	gaja	jihmaga	bujaga
murti	sarira	awak	bujaga

9. Tembung sing duwé watek 9 ya iku:

Sanga	Sang	Nawa	Déwa	Dwara
Lawang	Kori	Gapura	Lawang	Wiwara
Ambuka	Gandha	Puspa	Kembang	Kusuma
Bedhah	Muka	Rudra	Gatra	Menga
wila	guha	guwa	bolongan	lawang
Mancep	goh	sapi	go

0. Tembung sing duwé watek 0 ya iku:

Ilang	Musna	Sirna	Nir	Murca
Mlethik	Langit	Akasa	Wyat	Tawang
Kombul	Muluk	Nenga	Luhur	Duwur
Adoh	Swarga	Tanpa	Tan	Swuh
Suda	Windu	windu	titik	cêcêk
rusak	dwasta	lêbur	brastha
awang-awang	jumantara	widik (widik-widik)

Carané Gawe Sengkalan

Yèn arep gawé ukara sengkalan:

• Sepisanan kudu nggoleki tembung luwih dhisik kanggo guru dasanama (persamaan arti tembung), tegese tetembung sing darbe tegese padha duwé watak wilangan sing padha. Umpamane: gunung, prawata, arga, giri, haldaka, lan redi.
• Kaping loro, guru sastra (persamaan tembung), tetembungan sing duwé wujud tukisan sing padha, dianggep duwé wilangan sing padha. Thuladhane: esthi sing tegese gajah. Lan tembung esthi iku, uga mengku teges kekareban kang duwé watak wolu (8).
• Kaping telu, nggoleki guru warga (persamaan golongan). Tetembungan sing duwé golongan padha dianggep darbe watak wilangan sing pdha, contoné: rembulan, srengéngé, bumi, iku duwé watak wilanagan siji (1).
• Sing Kaping papat, guru wanda (persamaan suku tembung), ya iku tetembungan sing duwé suku tembung utawa unine padha dianggep duwé watak wilangan sing padha ya iku papat (4)
• Kaping lima, ya iku migatekake anané guru sarana (persamaan fungsi), ya iku sarana utawa piranti.Watak wilangan dianggep padha karo fungsine (pigunane). Tuladha: lidah (ilat).Sing nggunakaké rasa dianggep duwé watak wilangan padha ya iku enem.
• Kaping enem, nggoleki guru karya (persamaan sipat kerja) ya iku barang lan kerjane, watak wilangane dianggep padha, upama mata lan madeng, dianggep darbe watak wilangan padha ya iku loro (2)
• Kaping pitu, guru darwa (persamaan sipat), ya iku sipat salah sawijining barang (benda) dianggep darbe watak lan wilangan sing padha karo panas, dianggep duwé watak wilangan sing padha ya iku telu (3)
• Kaping wolu, ya iku nggoleki guru jarwa persamaan arti utawa sinonim). Tetembungan sing duwé teges makna (arti) sing padha. Contoné, retu,obah lan horeg, dianggep duwé watak wilangan sing padha ya iku enem (6)